സഹോദരങ്ങളായ ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും തമ്മിലുള്ള സ്നേഹം | Ai പാടിയ കവിത

  

ഈ ഗാനത്തിലെ വരികൾ രാമായണത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങളായ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും, അവരുടെ ധർമ്മത്തെയും, സാഹോദര്യബന്ധത്തെയും വളരെ തത്വചിന്താപരമായ രീതിയിൽ വർണ്ണിക്കുന്ന മനോഹരമായ ഒരു കവിതയോ ഭക്തിഗാനമോ ആണ്. ഇതിലെ ഓരോ ഭാഗവും രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ ആഴങ്ങൾ തേടുന്നവയാണ്. 

(ഇതിലെ വരികൾ ഏറ്റവും താഴെ കൊടുക്കുന്നു.)

ഈ വരികളുടെ അർത്ഥവും അതിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന ആശയങ്ങളും താഴെ നൽകുന്നു:

1. രാമൻ: കാരുണ്യവും സത്യധർമ്മവും (ആദ്യ ഭാഗം)

ഈ ഭാഗം ശ്രീരാമന്റെ മഹിമയെക്കുറിച്ചാണ് സംസാരിക്കുന്നത്.

• കൗസല്യയുടെ ഹൃദയവും കാരുണ്യവും: രാമൻ കൗസല്യ എന്ന അമ്മയുടെ ഹൃദയത്തിൽ വിരിഞ്ഞ സ്നേഹമാണ്. അതോടൊപ്പം സകലജീവജാലങ്ങളോടും 'കാരുണ്യമഴ' പെയ്യുന്നവനാണ്.

• അനുജന്റെ ഭക്തി: അനുജനായ ലക്ഷ്മണന്റെ ഭക്തിക്ക് സമയമോ സ്ഥലമോ (ദിക്കാലഭേദങ്ങൾ) തടസ്സമാകുന്നില്ല. അത്രത്തോളം ശക്തമാണ് ആ ബന്ധം.

• സൗന്ദര്യമഗ്നി & സൗഹൃദബലം: അഗ്നിയിൽ സ്ഫുടം ചെയ്ത പരിശുദ്ധമായ സൗന്ദര്യവും, സൗഹൃദത്തിന്റെ വിത്തുകൾ പാകുന്ന മനസുമാണ് രാമന്റേത്.

• സത്യധർമ്മങ്ങളുടെ നവയോഗം: സത്യവും ധർമ്മവും ഒന്നുചേരുന്ന അപൂർവ്വമായ സംഗമമാണ് രാമൻ. ധർമ്മത്തിന് അപ്പുറത്തേക്ക് വളർന്ന് അമരത്വം (Immortality) നേടുന്ന വ്യക്തിത്വമായി ഇവിടെ രാമനെ കാണുന്നു.

2. ലക്ഷ്മണൻ: രാമന്റെ കരുത്തും അനന്തന്റെ തപസ്സും (രണ്ടാം ഭാഗം)

ഇവിടെ ലക്ഷ്മണനെ രാമന്റെ നിഴലായും, ആയുധമായും, ആദിശേഷന്റെ അവതാരമായും വർണ്ണിക്കുന്നു.

• പൊൻ ചാരുചാപം: രാമന്റെ കയ്യിലെ തിളങ്ങുന്ന സ്വർണ്ണ വില്ല് (ചാപം) പോലെയാണ് ലക്ഷ്മണൻ. വില്ല് എങ്ങനെയാണോ പോരാളിയുടെ കയ്യിൽ ഇരിക്കുന്നത്, അതുപോലെ രാമന്റെ ഇംഗിതത്തിനനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്ന കരുത്താണ് ലക്ഷ്മണൻ.

• തപമാണനന്തൻ: ലക്ഷ്മണൻ ആദിശേഷന്റെ (അനന്തൻ) അവതാരമാണ്. രാമനെ സേവിക്കുക എന്നത് അനന്തന്റെ തപസ്സാണ്.

• രാമസ്പർശം: അനുജന്റെ തോളിൽ രാമൻ കൈവയ്ക്കുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന ആശ്വാസവും സ്നേഹവും ഇവിടെ എടുത്തു പറയുന്നു.

• അയോധ്യാമോഹം: കാട്ടിലാണെങ്കിലും ഉള്ളിൽ അയോധ്യയോടുള്ള സ്നേഹവും കടമയും ഒരു കെടാവിളക്കുപോലെ (ഹൃന്മധ്യദീപം) ലക്ഷ്മണനിൽ ജ്വലിക്കുന്നുണ്ട്.

3. രാമനാമം: ഉണർത്തുപാട്ട് (മൂന്നാം ഭാഗം)

അവസാന ഭാഗം പ്രപഞ്ചസത്യങ്ങളെയും രാമനാമത്തിന്റെ ശക്തിയെയും കുറിച്ചാണ്.

• വിശ്വനാഭി & ധർമ്മപദ്മം: പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ വിരിയുന്ന ധർമ്മതാമര പോലെ രാമതത്വം നിലനിൽക്കുന്നു.

• ഇരുളിൻ ജരായു: ഇരുട്ട് നിറഞ്ഞ ഗർഭപാത്രത്തിൽ (അജ്ഞതയിലോ തളർച്ചയിലോ) ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന രാജ്യത്തെ അല്ലെങ്കിൽ ജനതയെ ഉണർത്താൻ എന്തു വേണം എന്ന ചോദ്യമാണിത്.

• രാഘവ നാമം: ആ ഇരുട്ടിൽ നിന്നും ഉണർത്താൻ 'രാഘവ നാമം' (രാമമന്ത്രം) മതിയാകും എന്ന വലിയ സന്ദേശത്തിലാണ് കവിത അവസാനിക്കുന്നത്.

---

ചുരുക്കത്തിൽ:

ഇത് കേവലം രാമായണ കഥ പറയുകയല്ല, മറിച്ച് രാമൻ എന്ന 'ധർമ്മത്തെയും', ലക്ഷ്മണൻ എന്ന 'സമർപ്പണത്തെയും', രാമനാമം എന്ന 'ശക്തിയെയും' വായനക്കാരന്റെ (അല്ലെങ്കിൽ കേൾവിക്കാരന്റെ) മനസ്സിലേക്ക് എത്തിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന കനപ്പെട്ട വരികളാണ്. സംസ്കൃത പദങ്ങളുടെ ധാരാളിത്തം ഇതിന് ഒരു ഗാംഭീര്യം നൽകുന്നുണ്ട്.

 

---

               സഹോദര സ്നേഹം 

 ലോകത്തിലെ എല്ലാ സഹോദരങ്ങൾക്കും മാതൃകയാണ് ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം. വാല്മീകി രാമായണത്തിൽ ഒരിടത്ത് "രാമന്റെ ബാഹ്യപ്രാണനാണ് ലക്ഷ്മണൻ" (രാമന്റെ ശരീരത്തിന് പുറത്ത് സഞ്ചരിക്കുന്ന ജീവൻ) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്.

ആ ബന്ധത്തിന്റെ ആഴം സ്നേഹം, ത്യാഗം, സമർപ്പണം എന്നീ മൂന്ന് തലങ്ങളിലൂടെ നമുക്ക് നോക്കാം:

1. ലക്ഷ്മണൻ: രാമന്റെ നിഴൽ (The Shadow)

ലക്ഷ്മണൻ എപ്പോഴും രാമന്റെ നിഴൽ പോലെയായിരുന്നു. കുട്ടിക്കാലം മുതൽ രാമനില്ലാതെ ലക്ഷ്മണന് ഉറക്കമോ ഭക്ഷണമോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.

• വനവാസം എന്ന തീരുമാനം: രാമന് വനവാസം വിധിച്ചപ്പോൾ ലക്ഷ്മണന് കാട്ടിൽ പോകേണ്ട യാതൊരു കാര്യവുമില്ലായിരുന്നു. പക്ഷേ, "രാമനില്ലാത്ത അയോധ്യ എനിക്ക് കാടിന് തുല്യമാണ്, രാമനുള്ള കാട് എനിക്ക് അയോധ്യയുമാണ്" എന്നായിരുന്നു ലക്ഷ്മണന്റെ നിലപാട്.

• കോപം സ്നേഹത്തിൽ നിന്ന്: രാമന് ആപത്ത് വരുമെന്ന് തോന്നുമ്പോഴെല്ലാം ലക്ഷ്മണൻ കോപിക്കുന്നുണ്ട് (ഉദാഹരണത്തിന് കൈകേയിയോടും ദശരഥനോടും ആദ്യം കോപിക്കുന്നത്). ഇത് സ്വന്തം കാര്യത്തിനല്ല, മറിച്ച് ജ്യേഷ്ഠനോടുള്ള അമിതമായ സ്നേഹം കൊണ്ടാണ്.

2. അതിരുകളില്ലാത്ത ത്യാഗം (Ultimate Sacrifice)

ലക്ഷ്മണന്റെ ത്യാഗം രാമന്റേതിനേക്കാൾ വലുതാണെന്ന് പലപ്പോഴും പണ്ഡിതന്മാർ പറയാറുണ്ട്.

• ഊർമിളയെ പിരിയുന്നു: വിവാഹം കഴിഞ്ഞ് അധികനാൾ കഴിയും മുൻപേയാണ് വനവാസം വരുന്നത്. പ്രിയതമയായ ഊർമിളയെ കൊട്ടാരത്തിൽ തനിച്ചാക്കി, രാമനെയും സീതയെയും സംരക്ഷിക്കാൻ അദ്ദേഹം കാട്ടിലേക്ക് പോയി.

• നിദ്രാവിഹീനൻ: 14 വർഷം വനത്തിൽ രാമനും സീതയ്ക്കും കാവൽ നിൽക്കാൻ വേണ്ടി ലക്ഷ്മണൻ ഉറക്കം ഉപേക്ഷിച്ചു എന്നാണ് ഐതിഹ്യം.

• ദാസ്യഭാവം: താൻ ഒരു രാജകുമാരനാണെന്ന അഹംഭാവം ഒട്ടുമില്ലാതെ, രാമന് താമസിക്കാൻ പർണ്ണശാല കെട്ടുന്നതും, കായ്കനികൾ ശേഖരിക്കുന്നതും, കാവൽ നിൽക്കുന്നതും ലക്ഷ്മണനായിരുന്നു.

3. രാമന്റെ വാത്സല്യം (Rama's Love)

ലക്ഷ്മണൻ രാമന് വേണ്ടി ജീവിച്ചപ്പോൾ, രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ സ്വന്തം ജീവനെക്കാൾ സ്നേഹിച്ചു. യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ ഇത് വ്യക്തമായി കാണാം.

• യുദ്ധഭൂമിയിലെ വിലാപം: മേഘനാദന്റെ (ഇന്ദ്രജിത്ത്) ശക്തിയേറ്റ് ലക്ഷ്മണൻ ബോധരഹിതനായി വീഴുമ്പോൾ ശ്രീരാമൻ തളർന്നുപോകുന്നുണ്ട്. രാമൻ പറയുന്ന പ്രസിദ്ധമായ ഒരു ശ്ലോകമുണ്ട്:

  "ദേശേ ദേശേ കളത്രാണി ദേശേ ദേശേ ച ബാന്ധവാഃ

  തം തു ദേശം ന പശ്യാമി യത്ര ഭ്രാതാ സഹോദരഃ"

  (അർത്ഥം: എവിടെ പോയാലും ഭാര്യമാരെ കിട്ടിയേക്കാം, ബന്ധുക്കളെയും കിട്ടിയേക്കാം. പക്ഷേ, കൂടെപ്പിറപ്പായ ഒരു സഹോദരനെ കിട്ടുന്ന ഒരു സ്ഥലവും ഈ ലോകത്തില്ല.)

  സീതയെ വീണ്ടെടുക്കാനാണ് യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതെങ്കിൽ കൂടി, ലക്ഷ്മണനെ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ എനിക്ക് സീതയെയും വേണ്ട, ജീവനും വേണ്ട എന്ന് രാമൻ വിലപിക്കുന്നുണ്ട്.

4. തത്വചിന്താപരമായ അർത്ഥം

ആത്മീയമായി നോക്കിയാൽ, ശ്രീരാമൻ മഹാവിഷ്ണുവും ലക്ഷ്മണൻ ആദിശേഷനുമാണ്.

• വിഷ്ണുവിന് കിടക്കാനായി സ്വയം മെത്തയായി മാറുന്നവനാണ് അനന്തൻ (ആദിശേഷൻ).

• മനുഷ്യാവതാരത്തിൽ ജ്യേഷ്ഠന് സുഖമായി ഇരിക്കാൻ കഷ്ടപ്പാടുകൾ സ്വയം ഏറ്റെടുക്കുന്ന സഹോദരനായി ആദിശേഷൻ മാറി. 'ലക്ഷ്മണൻ' എന്ന വാക്കിന്റെ അർത്ഥം തന്നെ 'ലക്ഷ്മിയോട് (ഐശ്വര്യത്തോട്) കൂടിയവൻ' എന്നാണ്; രാമസേവനമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ഐശ്വര്യം.

---

ചുരുക്കത്തിൽ:

അധികാരത്തിന് വേണ്ടി സഹോദരങ്ങൾ തമ്മിലടിക്കുന്ന ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ, ജ്യേഷ്ഠന്റെ പാദുകങ്ങൾ സിംഹാസനത്തിൽ വെച്ച് പൂജിച്ച ഭരതനും, ജ്യേഷ്ഠന് വേണ്ടി ജീവിതം ഉഴിഞ്ഞുവെച്ച ലക്ഷ്മണനും നൽകുന്ന സന്ദേശം വളരെ വലുതാണ്. ഒരാൾ ധർമ്മമാണെങ്കിൽ (രാമൻ), മറ്റേയാൾ ആ ധർമ്മത്തെ താങ്ങിനിർത്തുന്ന കരുത്താണ് (ലക്ഷ്മണൻ).

 

രാമായണത്തിലെ ഏറ്റവും ആവേശകരവും നിർണ്ണായകവുമായ നിമിഷമാണ് ലക്ഷ്മണനും രാവണപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തും (മേഘനാദൻ) തമ്മിലുള്ള യുദ്ധം. രാമ-രാവണ യുദ്ധത്തേക്കാൾ വീറും വാശിയും ഈ യുദ്ധത്തിനായിരുന്നു എന്ന് പല പണ്ഡിതന്മാരും അഭിപ്രായപ്പെടാറുണ്ട്.

ലക്ഷ്മണന്റെ വീര്യവും, ത്യാഗവും, രാമഭക്തിയും ഏറ്റവും കൂടുതൽ പ്രകടമായ ആ സന്ദർഭത്തെക്കുറിച്ച് താഴെ വിവരിക്കുന്നു:

1. എന്തുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ മാത്രം?

ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിക്കാൻ ശ്രീരാമന് പോലും സാധിക്കുമായിരുന്നില്ല എന്നൊരു വിശ്വാസമുണ്ട്. കാരണം, ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് നേടിയ വരമായിരുന്നു അത്. "തുടർച്ചയായി 14 വർഷം ഉറങ്ങാത്തവനും, ഭക്ഷണം കഴിക്കാത്തവനും, സ്ത്രീമുഖം ദർശിക്കാത്തവനും ആതാണോ, അയാൾക്ക് മാത്രമേ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിക്കാൻ സാധിക്കൂ."

വനവാസം തുടങ്ങിയ നാൾ മുതൽ ലക്ഷ്മണൻ ഊണും ഉറക്കവും ഉപേക്ഷിച്ച് രാമ സീതമാർക്ക് കാവൽ നിൽക്കുകയായിരുന്നു. ആ ത്യാഗമാണ് അദ്ദേഹത്തെ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിക്കാൻ യോഗ്യനാക്കിയത്.

2. നികുംഭിലാ യാഗത്തിന്റെ തടസ്സപ്പെടുത്തൽ

യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് 'നികുംഭില' എന്ന സ്ഥലത്ത് വെച്ച് ഒരു രഹസ്യയാഗം നടത്തിയിരുന്നു. ഈ യാഗം പൂർത്തിയാക്കിയാൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് അജയ്യനാകും, പിന്നെ ആർക്കും കൊല്ലാൻ കഴിയില്ല. വിഭീഷണന്റെ സഹായത്തോടെ ലക്ഷ്മണൻ അവിടെ എത്തുകയും, യാഗം പൂർത്തിയാക്കും മുൻപേ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വെല്ലുവിളിക്കുകയും ചെയ്തു. യാഗശാലയിൽ വെച്ച് നടന്ന ആ യുദ്ധം അതിഭീകരമായിരുന്നു.

3. ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളുടെ പോരാട്ടം

രണ്ടുപേരും ഒന്നിനൊന്നു മെച്ചപ്പെട്ട വില്ലാളികളായിരുന്നു.

• ഇന്ദ്രജിത്ത് ബ്രഹ്മാസ്ത്രം, പാശുപതാസ്ത്രം, നാരായണാസ്ത്രം തുടങ്ങിയ മഹാശക്തികൾ പ്രയോഗിച്ചു.

• പക്ഷേ, ലക്ഷ്മണൻ ഇവയെല്ലാം വിനയത്തോടെയും ഭക്തിയോടെയും നേരിട്ടു. (ഉദാഹരണത്തിന്, നാരായണാസ്ത്രം വന്നപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ ആയുധം താഴെ വെച്ച് വണങ്ങി, അതോടെ ആ അസ്ത്രം ശാന്തമായി മടങ്ങിപ്പോയി. ഇന്ദ്രജിത്ത് ഇതിൽ അത്ഭുതപ്പെട്ടു).

4. അന്തിമ വിജയം: സത്യത്തിന്റെ ശപഥം (സത്യക്രിയ)

യുദ്ധം നീണ്ടുപോയിട്ടും ഇന്ദ്രജിത്ത് മരിക്കുന്നില്ല. ഒടുവിൽ ലക്ഷ്മണൻ 'ഐന്ദ്രാസ്ത്രം' (ഇന്ദ്രന്റെ അസ്ത്രം) എടുത്തു. ആ നിമിഷം ലക്ഷ്മണൻ ചൊല്ലിയ മന്ത്രം (ശപഥം) രാമായണത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട വരികളിലൊന്നാണ്:

"ധർമ്മാത്മാ സത്യസന്ധശ്ച

രാമോ ദാശരഥിരിതി

പൗരുഷേ ചാപ്രതിദ്വന്ദ്വഃ

ശരൈനം ജഹി രാവണിം"

അർത്ഥം: "ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ ധർമ്മസ്വരൂപനും സത്യസന്ധനും ആണെങ്കിൽ, പൗരുഷത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന് എതിരാളികൾ ഇല്ല എന്നത് സത്യമാണെങ്കിൽ, ഹേ അസ്ത്രമേ.. നീ പോയി ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിച്ചാലും."

ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ട കാര്യം, "എന്റെ കഴിവു കൊണ്ട് ഞാൻ നിന്നെ കൊല്ലുന്നു" എന്നല്ല ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞത്. "എന്റെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ സത്യവും ധർമ്മവും സത്യമാണെങ്കിൽ നീ മരിക്കും" എന്നാണ്. സ്വന്തം ശക്തിയിലല്ല, രാമന്റെ ധർമ്മത്തിലായിരുന്നു ലക്ഷ്മണന്റെ വിശ്വാസം. ആ അസ്ത്രം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ തല കൊയ്തു.

5. യുദ്ധാനന്തരം

ഇന്ദ്രജിത്തിനെ വധിച്ച ശേഷം തിരികെയെത്തിയ ലക്ഷ്മണനെ, ശ്രീരാമൻ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് തന്റെ മടിയിൽ ഇരുത്തി. യുദ്ധം ജയിച്ചത് ലക്ഷ്മണന്റെ കൈക്കരുത്ത് കൊണ്ടാണെങ്കിലും, ലക്ഷ്മണൻ വിശ്വസിച്ചത് അത് രാമന്റെ പുണ്യം കൊണ്ടാണെന്നാണ്.

ചുരുക്കത്തിൽ:

ലക്ഷ്മണൻ വെറുമൊരു പോരാളിയായിരുന്നില്ല, രാമനെന്ന സത്യത്തെ ആയുധമാക്കി മാറ്റിയ മഹാശക്തിയായിരുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്ത് അഹങ്കാരത്തിന്റെ പ്രതീകമാണെങ്കിൽ, ലക്ഷ്മണൻ സമർപ്പണത്തിന്റെ വിജയമാണ്.

 -------------------------------------------------------------------------------------------------

LYRICS

കൗസല്യയുടെ ഹൃദയത്തിൽ വിരിയുന്ന

കാരുണ്യമഴ പെയ്യുന്ന രാമനെ കണ്ടുവോ?

അനുജന്റെ ഭക്തിക്ക് ദിക്കാലഭേദമില്ലാ

അവരുടെ മനസ്സിലെ സ്നേഹം നിറയ്ക്കുന്ന

സൗന്ദര്യമഗ്നി സ്ഫുടം ചെയ്തു വാറ്റുന്ന

സൗഹൃദബലങ്ങൾക്കു ബീജം വിതയ്ക്കുന്ന

ആപോരസങ്ങളെ ഒരായിരംകോടി ആവർത്തിച്ച് വിജയരസശക്തിയായ് മാറ്റുന്ന

സത്യധർമ്മങ്ങൾ തൻ നവയോഗം കാട്ടിയ

ധർമ്മത്തിൻ അപ്പുറത്ത് അമരത്വം തീർക്കുന്ന

രാമനെ കണ്ടുവോ?

(2)

രാമന്റെ കയ്യിൽ.. ആ രാമന്റെ കയ്യിൽ ഒരു പൊൻചാരുചാപം പോലെ തിളങ്ങുന്നൊരീ

ലക്ഷ്മണൻ കണ്ടുവോ?

ഇവരിലെവിടെയോ... എവിടെയോ... തപമാണനന്തൻ!

മിത്രബന്ധത്തിൻ കളിവർത്തമാനം കൊണ്ടു

വീര്യദളശോഭയായ് വിടരുന്ന കൂട്ടറിൽ

ചിരജീവനീയമായ കടമതൻ വൈഖരി തേടു

മനുജന്റെ തോളിൽ ചേർന്ന രാമസ്പർശങ്ങളിൽ

ഹൃന്മധ്യദീപത്തിൽ നിശബ്ദമുയരുന്ന

അയോധ്യമോഹത്തിൻ തീർഥനാദങ്ങളിൽ

(2)

വിശ്വനാഭിയിൽ ധർമ്മപദ്മ വൈശാഖിക്ക്

വർച്ചസ്സു ചുരത്തുന്ന മാതൃനാളങ്ങളിൽ

അച്യുതണ്ടിനന്തരാളത്തിലെ പുണ്യം തേടുന്ന പ്രാണഗന്ധങ്ങളിൽ.. ബ്രഹ്മാണ്ഡമൂറും

കഥക്കൂടത്തിനുള്ളിലെവിടെയോ തപമാണനന്തൻ...

ഇരുളിൻ ജരായുവിലമർന്നിരിക്കുന്നൊരീ

രാജ്യത്തെ ഉണർത്തി വിളിക്കാൻ

ഒരു നാമമുണ്ടോ..?

രാഘവ നാമമുണ്ടോ?

(2)