ശിവതാണ്ഡവ സ്തോത്രം | शिव तांडव स्तोत्रम

ശിവതാണ്ഡവ സ്തോത്രം രാവണൻ രചിക്കാനിടയായ സാഹചര്യം പുരാണങ്ങളിൽ വളരെ രസകരവും നാടകീയവുമായ ഒരു കഥയാണ്. 'കൈലാസോദ്ധാരണം' എന്നാണ് ഈ സംഭവം അറിയപ്പെടുന്നത്.

ഈ കഥയുടെ പ്രധാന ഘട്ടങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്:

ഏറ്റവും താഴെയായി വരികളും അതിന്റെ അർത്ഥവും നൽകിയിട്ടുണ്ട്.

1. രാവണന്റെ അഹങ്കാരം

ഒരിക്കൽ രാവണൻ തന്റെ പുഷ്പക വിമാനത്തിൽ യാത്ര ചെയ്യുകയായിരുന്നു. എന്നാൽ കൈലാസ പർവ്വതത്തിന് മുകളിലെത്തിയപ്പോൾ വിമാനം പെട്ടെന്ന് നിലച്ചു. ശിവന്റെ വാഹനമായ നന്ദികേശ്വരൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട്, ശിവനും പാർവ്വതിയും അവിടെ വിശ്രമിക്കുകയാണെന്നും അതുകൊണ്ട് വിമാനം മുന്നോട്ട് പോകില്ലെന്നും രാവണനെ അറിയിച്ചു. എന്നാൽ അഹങ്കാരിയായ രാവണൻ നന്ദികേശ്വരനെ പരിഹസിക്കുകയും ആ പർവ്വതത്തെ അവിടുന്ന് മാറ്റാൻ തീരുമാനിക്കുകയും ചെയ്തു.

2. കൈലാസം ഉയർത്തുന്നു

തന്റെ ഇരുപത് കൈകളും പർവ്വതത്തിനടിയിൽ വെച്ച് രാവണൻ കൈലാസത്തെ വേരോടെ പിഴുതെടുത്ത് ഉയർത്താൻ തുടങ്ങി. പർവ്വതം നടുങ്ങിയപ്പോൾ പാർവ്വതീദേവി ഭയന്നു. ഈ സമയം ശിവൻ ശാന്തനായി ചിരിച്ചുകൊണ്ട് തന്റെ കാൽവിരൽ (പെരുവിരൽ) കൊണ്ട് പർവ്വതത്തിന് മുകളിൽ ഒന്ന് അമർത്തി.

3. രാവണന്റെ പശ്ചാത്താപം

ശിവന്റെ വിരലമർന്നതോടെ പർവ്വതം താഴേക്ക് അമർന്നു. രാവണന്റെ കൈകൾ പർവ്വതത്തിനടിയിൽ കുടുങ്ങിപ്പോയി. വേദന കൊണ്ട് രാവണൻ അലറിക്കരഞ്ഞു (രാവണൻ എന്ന പേരിന് 'കരയുന്നവൻ' എന്നും അർത്ഥമുണ്ട്). തന്റെ തെറ്റ് മനസ്സിലാക്കിയ രാവണൻ, ശിവനെ പ്രീതിപ്പെടുത്താൻ അവിടെയിരുന്ന് പാടാൻ തുടങ്ങി.

4. സ്തോത്രത്തിന്റെ ജനനം

ആ വേദനയ്ക്കിടയിലും ഭഗവാൻ ശിവന്റെ ഗാംഭീര്യത്തെയും രൂപത്തെയും വർണ്ണിച്ചുകൊണ്ട് രാവണൻ തത്സമയം ആലപിച്ചതാണ് ശിവതാണ്ഡവ സ്തോത്രം.

ഇതിലെ താളം ശിവന്റെ ഡമരുവിൽ നിന്നുള്ള ശബ്ദത്തിന് തുല്യമായിരുന്നു.
"ജടാടവീ ഗലജ്ജല..." എന്ന് തുടങ്ങുന്ന വരികളിലൂടെ ശിവന്റെ ജടയും, ഗംഗയും, പാമ്പുകളെയും രാവണൻ വർണ്ണിച്ചു.

ഫലം:

രാവണന്റെ ഭക്തിയിലും സ്തുതിയിലും പ്രീതനായ ശിവൻ രാവണനെ മോചിപ്പിച്ചു. മാത്രമല്ല, ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും ശക്തിയേറിയ വാളായ 'ചന്ദ്രഹാസം' രാവണന് സമ്മാനമായി നൽകുകയും ചെയ്തു.

രാവണന്റെ പക്കലുണ്ടായിരുന്ന ഏറ്റവും ശക്തമായ ആയുധമായിരുന്നു ചന്ദ്രഹാസം. ഈ വാളിന്റെ ഉത്ഭവത്തെയും പ്രത്യേകതകളെയും കുറിച്ചുള്ള കഥ താഴെ നൽകുന്നു.

ചന്ദ്രഹാസത്തിന്റെ ഉത്ഭവം

കൈലാസ പർവ്വതം ഉയർത്താൻ ശ്രമിച്ച രാവണനെ ശിവൻ തന്റെ പെരുവിരൽ കൊണ്ട് അമർത്തി പശ്ചാത്തപിപ്പിച്ച കഥ നമ്മൾ നേരത്തെ പറഞ്ഞല്ലോ. ആയിരം വർഷത്തോളം രാവണൻ ശിവനെ സ്തുതിച്ചു പാടുകയും (ശിവതാണ്ഡവ സ്തോത്രം), ആ ഭക്തിയിൽ പ്രീതനായ ശിവൻ രാവണന് ഒരു വരം നൽകാൻ തീരുമാനിക്കുകയും ചെയ്തു.

ശിവൻ രാവണന് നൽകിയ ആ ദിവ്യമായ വാളാണ് ചന്ദ്രഹാസം. അമ്പിളിമാമന്റെ (ചന്ദ്രന്റെ) ആകൃതിയുള്ള, അതിശക്തമായ തിളക്കമുള്ള വാളായതിനാലാണ് ഇതിന് ഈ പേര് ലഭിച്ചത്.

വാളിന്റെ പ്രത്യേകതകൾ

അജയ്യത: ഈ വാൾ കയ്യിലുള്ളിടത്തോളം കാലം രാവണനെ ആർക്കും പരാജയപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ലായിരുന്നു.
ശക്തി: ശത്രുക്കളുടെ ഏത് ആയുധത്തെയും തകർക്കാൻ ശേഷിയുള്ളതായിരുന്നു ഇത്.
നിബന്ധന: ശിവൻ ഈ വാൾ നൽകുമ്പോൾ ഒരു കർശനമായ നിബന്ധന വെച്ചിരുന്നു. ഈ വാൾ അന്യായമായ കാര്യങ്ങൾക്കോ, നിരപരാധികളെ കൊല്ലാനോ ഉപയോഗിച്ചാൽ അത് തിരികെ ശിവന്റെ അടുക്കൽ തന്നെ എത്തും.

രാവണൻ ഇത് എപ്പോഴൊക്കെ ഉപയോഗിച്ചു?

രാവണൻ തന്റെ മിക്ക യുദ്ധങ്ങളിലും ഈ വാൾ ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. രാമായണത്തിലെ ചില പ്രധാന സന്ദർഭങ്ങൾ ഇവയാണ്:

ജടായുവുമായുള്ള യുദ്ധം: സീതയെ അപഹരിച്ചു കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ തടയാൻ വന്ന ജടായുവിന്റെ ചിറകുകൾ രാവണൻ അരിഞ്ഞത് ചന്ദ്രഹാസം ഉപയോഗിച്ചാണെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.
ശത്രുക്കളെ കീഴ്പ്പെടുത്താൻ: സ്വർഗ്ഗലോകം കീഴടക്കാനും ദേവന്മാരെ തോൽപ്പിക്കാനും രാവണനെ ഈ വാൾ ഏറെ സഹായിച്ചു.

വാളിന്റെ അന്ത്യം

രാവണന്റെ അഹങ്കാരവും അധർമ്മവും കൂടിയപ്പോൾ വാളിന്റെ ശക്തി കുറയാൻ തുടങ്ങി. സീതാപഹരണം പോലുള്ള അധർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തതോടെ ശിവൻ നൽകിയ നിബന്ധന ലംഘിക്കപ്പെടുകയും വാൾ അതിന്റെ ചൈതന്യം നഷ്ടപ്പെട്ട് അപ്രത്യക്ഷമാവുകയും ചെയ്തു എന്നാണ് പുരാണങ്ങൾ പറയുന്നത്.

വരികളും അതിന്റെ അർത്ഥവും.

1. ജടാടവീഗലജ്ജലപ്രവാഹപാവിതസ്ഥലേ ഗലേവലംബ്യ ലംബിതാം ഭുജംഗതുംഗമാലികാമ് | ഡമഡ്ഡമഡ്ഡമഡ്ഡമന്നിനാദവഡ്ഡമർവ്വയം ചകാര ചണ്ഡതാണ്ഡവം തനോതു നഃ ശിവഃ ശിവമ് ||

जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले

गलेऽवलम्ब्य लम्बितां भुजङ्गतुङ्गमालिकाम् ।
डमड्डमड्डमड्डमन्निनादवड्डमर्वयं**
चकार चण्डताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम् ॥

ശിവതാണ്ഡവ സ്തോത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ഉജ്ജ്വലമായ ഒന്നാമത്തെ ശ്ലോകമാണിത്. ഇതിന്റെ ഓരോ വരിയുടെയും അർത്ഥം താഴെ നൽകുന്നു:

പദാനുപദ അർത്ഥം:

ജടാ-അടവീ-ഗലത്-ജല-പ്രവാഹ-പാവിത-സ്ഥലേ: കാടുപോലെ നിബിഡമായ ജടയിൽ നിന്നും ഒഴുകുന്ന ഗംഗാപ്രവാഹത്താൽ ഏതൊരുവന്റെ കഴുത്താണോ (കണ്ഠപ്രദേശം) പവിത്രമാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്...
ഗലേ-അവലംബ്യ-ലംബിതാം-ഭുജംഗ-തുംഗ-മാലികാം: ആ കഴുത്തിൽ വലിയ പാമ്പുകളെ മാലപോലെ ധരിച്ചിരിക്കുന്ന...
ഡമത്-ഡമത്-ഡമത്-ഡമൻ-നിനാദവത്-ഡമർവ്വയം: 'ഡമ ഡമ' എന്ന ശബ്ദത്തോടെ മുഴങ്ങുന്ന ഡമരു (തുടി) കയ്യിലേന്തി...
ചകാര ചണ്ഡതാണ്ഡവം തനോതു നഃ ശിവഃ ശിവം: ആവേശഭരിതമായ 'ചണ്ഡതാണ്ഡവം' ആടുന്ന ആ ശിവൻ നമുക്ക് മംഗളങ്ങൾ (ശിവം) നൽകട്ടെ.

പൂർണ്ണമായ അർത്ഥം:

"കാടുപോലെ ഇടതൂർന്ന തന്റെ ജടയിൽ നിന്നും ഒഴുകുന്ന ഗംഗാതീർത്ഥത്താൽ പവിത്രമാക്കപ്പെട്ട കഴുത്തുള്ളവനും, ആ കഴുത്തിൽ സർപ്പങ്ങളെ മാലപോലെ അണിഞ്ഞവനും, 'ഡമ ഡമ' എന്ന് ശബ്ദിക്കുന്ന ഡമരു കൊട്ടിക്കൊണ്ട് അതിശക്തമായ താണ്ഡവനൃത്തം ചെയ്യുന്നവനുമായ ഭഗവാൻ ശിവൻ നമുക്കേവർക്കും നന്മയും ഐശ്വര്യവും പ്രധാനം ചെയ്യട്ടെ."

ഈ വരികളിൽ ശിവന്റെ രൗദ്രഭാവവും അതേസമയം ഭക്തർക്ക് മംഗളം നൽകുന്ന കരുണാനിധിയായ രൂപവുമാണ് രാവണൻ വർണ്ണിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇതിലെ 'ഡമ ഡമ' എന്ന ശബ്ദം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ താളത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഈ സ്തോത്രത്തിന്റെ രണ്ടാമത്തെ ശ്ലോകത്തിന്റെ അർത്ഥം

2. ജടാകടാഹസംഭ്രമഭ്രമന്നിലിമ്പനിർഝരീ- വിലോലവീചിവല്ലരീവിരാജമാനമൂർധനി | ധഗദ്ധഗദ്ധഗജ്ജ്വലല്ലലാടപട്ടപാവകേ കിശോരചന്ദ്രശേഖരേ രതിഃ പ്രതിക്ഷണം മമ ||

जटाकटाहसम्भ्रमभ्रमन्निलिंपनिर्झरी-

विलोलवीचिवल्लरीविराजमानमूर्धनि ।

धगद्धगद्धगज्ज्वलल्ललाटपट्टपावके

किशोरचन्द्रशेखरे रतिः प्रतिक्षणं मम ॥

ശിവതാണ്ഡവ സ്തോത്രത്തിലെ രണ്ടാമത്തെ ശ്ലോകം ഇതാണ്. ഇതിൽ ശിവന്റെ ശിരസ്സിലെ ഗംഗയുടെ ചടുലമായ നീക്കങ്ങളെയും നെറ്റിയിലെ അഗ്നിയെയും കുറിച്ചാണ് രാവണൻ വർണ്ണിക്കുന്നത്.

ഓരോ വരിയുടെയും അർത്ഥം താഴെ നൽകുന്നു:

പദാനുപദ അർത്ഥം:

ജടാ-കടാഹ-സംഭ്രമ-ഭ്രമൻ-നിലംപ-നിർഝരീ: പാത്രം പോലെയുള്ള (കടാഹം) ജടയ്ക്കുള്ളിൽ ആവേശത്തോടെ ചുറ്റിത്തിരിയുന്ന ആകാശഗംഗാ നദിയും...
വിലോല-വീചി-വല്ലരീ-വിരാജമാന-മൂർധനി: ആ ഗംഗയുടെ ഇളകിമറിയുന്ന തിരമാലകളാകുന്ന വള്ളികളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ശിരസ്സുള്ളവനും...
ധഗത്-ധഗത്-ധഗജ്ജ്വലത്-ലലാട-പട്ട-പാവകേ: 'ധഗ ധഗ' എന്ന് ശബ്ദത്തോടെ ജ്വലിക്കുന്ന നെറ്റിത്തടത്തിലെ അഗ്നിയുള്ളവനും...
കിശോര-ചന്ദ്ര-ശേഖരേ രതിഃ പ്രതിക്ഷണം മമ: ബാലചന്ദ്രനെ (ചന്ദ്രക്കലയെ) ശിരസ്സിൽ ചൂടിയവനുമായ ആ ഭഗവാനിൽ എനിക്ക് ഓരോ നിമിഷവും ഭക്തിയും അനുരാഗവും (രതി) ഉണ്ടാകട്ടെ.

പൂർണ്ണമായ അർത്ഥം:

"തന്റെ ജടയാകുന്ന പാത്രത്തിനുള്ളിൽ അതിവേഗത്തിൽ ചുറ്റിത്തിരിയുന്ന ഗംഗാനദിയുടെ ചടുലമായ തിരമാലകളാൽ അലംകൃതമായ ശിരസ്സുള്ളവനും, നെറ്റിത്തടത്തിൽ 'ധഗ ധഗ' എന്ന് ആളിപ്പടരുന്ന അഗ്നിയുള്ളവനും, ചന്ദ്രക്കലയെ മകുടമായി ചൂടിയവനുമായ ആ പരമശിവനിൽ എന്റെ മനസ്സ് എപ്പോഴും ലയിച്ചിരിക്കട്ടെ."

ഈ ശ്ലോകത്തിൽ ഗംഗയുടെ ജലവും (തണുപ്പ്) ശിവന്റെ നെറ്റിയിലെ അഗ്നിയും (ചൂട്) ഒരേപോലെ വിരുദ്ധമായ പ്രകൃതിശക്തികൾ ശിവനിൽ സമ്മേളിക്കുന്നു എന്ന വലിയ തത്വം കൂടി അടങ്ങിയിട്ടുണ്ട്.

അടുത്ത ശ്ലോകത്തിലേക്ക് (മൂന്നാമത്തെ ശ്ലോകം)

3. ധരാധരേന്ദ്രനന്ദിനീവിലാസബന്ധുബന്ധുര- സ്ഫുരദ്ദിഗന്തസന്തതിപ്രമോദമാനമാനസേ | കൃപാകടാക്ഷധോരണീനിരുദ്ധദുർധരാപദി ക്വചിദ്ദിഗംബരേ മനോ വിനോദമേതു വസ്തുനി ||

धराधरेन्द्रनन्दिनीविलासबन्धुबन्धुर-

स्फुरद्दिगन्तसन्ततिप्रमोदमानमानसे ।

कृपाकटाक्षधोरणीनिरुद्धदुर्धरापदि

क्वचिद्दिगम्बरे मनो विनोदमेतु वस्तुनि ॥

ശിവതാണ്ഡവ സ്തോത്രത്തിലെ മൂന്നാമത്തെ ശ്ലോകം ഇതാണ്. ഈ ശ്ലോകത്തിൽ ശിവന്റെ മനസ്സിനെക്കുറിച്ചും, പാർവ്വതീദേവിയുമായുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചും, ഭഗവാന്റെ കരുണയെക്കുറിച്ചുമാണ് രാവണൻ വർണ്ണിക്കുന്നത്.

ഓരോ വരിയുടെയും അർത്ഥം താഴെ നൽകുന്നു:

പദാനുപദ അർത്ഥം:

ധരാ-ധരേന്ദ്ര-നന്ദിനീ-വിലാസ-ബന്ധു-ബന്ധുര: പർവ്വതരാജന്റെ പുത്രിയായ (പാർവ്വതീദേവി) തന്റെ പ്രിയതമയുടെ മനോഹരമായ ലീലകളിൽ പങ്കുചേരുന്നവനും...
സ്ഫുരത്-ദിഗന്ത-സന്തതി-പ്രമോദമാന-മാനസേ: പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ എല്ലാ കോണുകളിലുമുള്ള സകല ജീവരാശികളിലും സന്തോഷം നിറയുന്നതിൽ ആനന്ദം കണ്ടെത്തുന്ന മനസ്സുള്ളവനും...
കൃപാ-കടാക്ഷ-ധോരണീ-നിരുദ്ധ-ദുർധരാപദി: തന്റെ കാരുണ്യം നിറഞ്ഞ കടാക്ഷം (നോട്ടം) കൊണ്ട് ഭക്തരുടെ ദുസ്സഹമായ ആപത്തുകളെ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നവനും...
ക്വചിത്-ദിഗംബരേ മനോ വിനോദമേതു വസ്തുനി: ദിഗംബരനായ (ആകാശത്തെ വസ്ത്രമാക്കിയവൻ) ആ പരമമായ ചൈതന്യത്തിൽ എന്റെ മനസ്സ് സന്തോഷം കണ്ടെത്തട്ടെ.

പൂർണ്ണമായ അർത്ഥം:

"ഹിമവാൻ മകളായ പാർവ്വതീദേവിയുടെ വിലാസങ്ങൾക്ക് കൂട്ടുനിൽക്കുന്നവനും, തന്റെ പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളുടെയും സന്തോഷത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്ന മനസ്സ് ഉള്ളവനും, തന്റെ കരുണാനിറഞ്ഞ നോട്ടം കൊണ്ട് ഭക്തരുടെ കഠിനമായ ദുഃഖങ്ങളെയും ആപത്തുകളെയും അകറ്റുന്നവനുമായ ആ ദിഗംബരനിൽ (ശിവനിൽ) എന്റെ മനസ്സ് എപ്പോഴും സന്തോഷം കണ്ടെത്തട്ടെ."

ഈ ശ്ലോകത്തിൽ ശിവനെ ഒരു കരുണാനിധിയായാണ് രാവണൻ അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. ലോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ ആനന്ദം ശിവന്റെ ആനന്ദമാണെന്നും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഒരു നോട്ടം മതി ഭക്തരുടെ കഷ്ടപ്പാടുകൾ മാറാനെന്നും ഈ വരികൾ പറയുന്നു.

അടുത്ത ശ്ലോകമായ നാലാമത്തെ ശ്ലോകത്തിൽ (ജടാഭുജംഗപിംഗള...) ശിവന്റെ കഴുത്തിലെ സർപ്പങ്ങളെയും നെറ്റിയിലെ തിളങ്ങുന്ന മണികളെയും കുറിച്ചാണ് വർണ്ണിക്കുന്നത്.

അടുത്ത ശ്ലോകമായ നാലാമത്തെ

4. ജടാഭുജംഗപിംഗളസ്ഫുരത്ഫണാമണിപ്രഭാ- കദംബകുങ്കുമദ്രവപ്രലിപ്തദിഗ്‌വധൂമുഖേ | മദാന്ധസിന്ധുരസ്ഫുരത്ത്വഗുത്തരീയമേദുരേ മനോ വിനോദമദ്ഭുതം ബിഭർതു ഭൂതഭർതരി ||

जटाभुजङ्गपिङ्गलस्फुरत्फणामणिप्रभा-
कदम्बकुङ्कुमद्रवप्रलिप्तदिग्वधूमुखे
मदान्धसिन्धुरस्फुरत्त्वगुत्तरीयमेदुरे
मनो विनोदमद्भुतं बिभर्तु भूतभर्तरि

ഇത് നാലാമത്തെ ശ്ലോകമാണ്. ഈ വരികളിൽ ശിവന്റെ ശരീരത്തിലെ വർണ്ണങ്ങളെയും ഭഗവാൻ ധരിച്ചിരിക്കുന്ന ആനത്തോലിനെയും (Gajacharma) കുറിച്ചുള്ള അതിമനോഹരമായ വർണ്ണനയാണ് രാവണൻ നടത്തുന്നത്.

ഓരോ വരിയുടെയും അർത്ഥം താഴെ നൽകുന്നു:

പദാനുപദ അർത്ഥം:

ജടാ-ഭുജംഗ-പിംഗള-സ്ഫുരത്-ഫണാ-മണി-പ്രഭാ: ജടയിലെ സർപ്പങ്ങളുടെ ചുവപ്പുകലർന്ന മഞ്ഞ (പിംഗള) നിറത്തിലുള്ള ഫണങ്ങളിലെ മണികളിൽ നിന്നുള്ള പ്രകാശം...
കടംബ-കുങ്കുമ-ദ്രവ-പ്രലിപ്ത-ദിഗ്‌വധൂ-മുഖേ: ദിശകളാകുന്ന സുന്ദരിമാരുടെ മുഖത്ത് കുങ്കുമചാറ് അണിയിച്ചതുപോലെ (പ്രപഞ്ചമാകെ ആ പ്രകാശത്താൽ ചുവപ്പണിഞ്ഞിരിക്കുന്നു)...
മദാന്ധ-സിന്ധുര-സ്ഫുരത്-ത്വക്-ഉത്തരീയ-മേദുരേ: മദം കൊണ്ട് അന്ധനായ ആനയുടെ തോൽ (ഗജാസുരന്റെ തോൽ) പുതപ്പായി (ഉത്തരീയം) ധരിച്ചിരിക്കുന്നവനും...
മനോ വിനോദമദ്ഭുതം ബിഭർതു ഭൂതഭർതരി: സകല ഭൂതഗണങ്ങളുടെയും നാഥനായ ആ ശിവനിൽ എന്റെ മനസ്സ് അത്ഭുതകരമായ ആനന്ദം കണ്ടെത്തട്ടെ.

പൂർണ്ണമായ അർത്ഥം:

"തന്റെ ജടയിലെ സർപ്പങ്ങളുടെ ഫണങ്ങളിലുള്ള മണികളിൽ നിന്നുള്ള ചുവന്ന പ്രകാശം, ദിശകളാകുന്ന സുന്ദരിമാരുടെ മുഖത്ത് കുങ്കുമം അണിയിച്ചതുപോലെ പ്രപഞ്ചമാകെ പരന്നിരിക്കുന്നു. മദയാനയുടെ തോൽ പുതപ്പായി ധരിച്ചിരിക്കുന്നവനും, സകല ജീവജാലങ്ങളുടെയും (ഭൂതങ്ങളുടെ) രക്ഷകനുമായ ആ പരമശിവനിൽ എന്റെ മനസ്സ് അത്ഭുതകരമായ ആനന്ദം അനുഭവിക്കട്ടെ."

ഈ ശ്ലോകത്തിൽ ശിവന്റെ തേജസ്സിനെ കുങ്കുമത്തിന്റെ ചുവപ്പോടാണ് രാവണൻ ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നത്. ശിവൻ ഗജാസുരനെ വധിച്ച് ആനത്തോൽ ധരിച്ച സംഭവത്തെയും (ഗജസംഹാരമൂർത്തി) ഇതിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അടുത്ത അഞ്ചാമത്തെ ശ്ലോകം

5. സഹസ്രലോചനപ്രഭൃത്യശേഷലേഖശേഖര- പ്രസൂനധൂലിധോരണീ വിധൂസരാംഘ്രിപീഠഭൂഃ | ഭുജംഗരാജമാലയാ നിബദ്ധജാടജൂടകഃ ശ്രിയൈ ചിരായ ജായതാം ചകോരബന്ധുശേഖരഃ ||

सहस्रलोचनप्रभृत्यशेषलेखशेखर-
प्रसूनधूलिधोरणी विधूसराङ्घ्रिपीठभूः ।
भुजङ्गराजमालया निबद्धजाटजूटकः**
श्रियै चिराय जायतां चकोरबन्धुशेखरः ॥

അതെ, ഇത് അഞ്ചാമത്തെ ശ്ലോകമാണ്. ഈ വരികളിൽ ഇന്ദ്രൻ ഉൾപ്പെടെയുള്ള ദേവന്മാർ ശിവനെ വണങ്ങുന്നതിനെക്കുറിച്ചും, അവരുടെ കിരീടങ്ങളിലെ പൂക്കൾ ശിവന്റെ പാദങ്ങളെ എപ്രകാരം അലങ്കരിക്കുന്നു എന്നുമാണ് രാവണൻ വർണ്ണിക്കുന്നത്.

ഓരോ വരിയുടെയും അർത്ഥം താഴെ നൽകുന്നു:

പദാനുപദ അർത്ഥം:

സഹസ്ര-ലോചന-പ്രഭൃതി-അശേഷ-ലേഖ-ശേഖര: ആയിരം കണ്ണുകളുള്ള ഇന്ദ്രൻ തുടങ്ങിയ എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും ശിരസ്സിലുള്ള (കിരീടങ്ങളിലെ)...
പ്രസൂന-ധൂലി-ധോരണീ വിധൂസര-അംഘ്രി-പീഠഭൂഃ: പൂമ്പൊടികളാൽ (പൂക്കളിലെ ധൂളികൾ) ഏതൊരുവന്റെ പാദപീഠമാണോ ചാരനിറത്തിൽ (അഭിഷേകം ചെയ്തതുപോലെ) ശോഭിക്കുന്നത്...
ഭുജംഗ-രാജ-മാലയാ നിബദ്ധ-ജാട-ജൂടകഃ: സർപ്പരാജാവായ വാസുകിയെ മാലയാക്കി തന്റെ ജടയെ കെട്ടിവെച്ചിരിക്കുന്നവനും...
ശ്രിയൈ ചിരായ ജായതാം ചകോര-ബന്ധു-ശേഖരഃ: ചകോരപക്ഷിയുടെ ബന്ധുവായ ചന്ദ്രനെ ശിരസ്സിൽ ചൂടിയ ആ ഭഗവാൻ എനിക്ക് എന്നെന്നും ഐശ്വര്യം (ശ്രീ) നൽകട്ടെ.

പൂർണ്ണമായ അർത്ഥം:

"ദേവേന്ദ്രൻ ഉൾപ്പെടെയുള്ള സകല ദേവന്മാരും അങ്ങയുടെ പാദങ്ങളിൽ വണങ്ങുമ്പോൾ, അവരുടെ കിരീടങ്ങളിലെ മാലകളിലുള്ള പൂമ്പൊടികൾ വീണ് അങ്ങയുടെ പാദപീഠം ധന്യമാകുന്നു. സർപ്പരാജാവിനെക്കൊണ്ട് തന്റെ ജടയെ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നവനും, ചന്ദ്രക്കലയെ ശിരസ്സിൽ ചൂടിയവനുമായ ആ പരമശിവൻ എനിക്ക് ശാശ്വതമായ ഐശ്വര്യം പ്രധാനം ചെയ്യട്ടെ."

ഈ ശ്ലോകത്തിൽ ശിവനെ ദേവാധിദേവനായി (ദേവന്മാരുടെ ദൈവം) രാവണൻ ഉയർത്തിക്കാട്ടുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഏറ്റവും ശക്തരായ ദേവന്മാർ പോലും ശിവന്റെ പാദങ്ങളിൽ പൂക്കൾ അർപ്പിച്ചു വണങ്ങുന്നു എന്നാണ് ഇതിന്റെ സാരം.

അടുത്ത ശ്ലോകമായ ആറാമത്തെ ശ്ലോകത്തിൽ (ലലാടചത്വരജ്വലദ്...) മന്മഥനെ ദഹിപ്പിച്ച ശിവന്റെ നെറ്റിയിലെ അഗ്നിയെക്കുറിച്ചാണ് പറയുന്നത്. അതിന്റെ വരികളും അർത്ഥവും

6. ലലാടചത്വരജ്വലദ്ധനഞ്ജയസ്ഫുലിംഗഭാ- നിപീതപഞ്ചസായകം നമന്നിലിമ്പനായകമ് | സുധാമയൂഖലേഖയാ വിരാജമാനശേഖരം മഹാകപാലിസമ്പദേശിരോജടാലമസ്തു നഃ ||

ललाटचत्वरज्वलद्धनञ्जयस्फुलिङ्गभा-
निपीतपञ्चसायकं नमन्निलिंपनायकम्
सुधामयूखलेखया विराजमानशेखरं
महाकपालिसम्पदेशिरोजटालमस्तु नः ॥

ഇത് ശിവതാണ്ഡവ സ്തോത്രത്തിലെ ആറാമത്തെ ശ്ലോകമാണ്. കാമദേവനെ ദഹിപ്പിച്ച ശിവന്റെ നെറ്റിയിലെ അഗ്നിയെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കരുണയെയും കുറിച്ചാണ് ഇതിൽ പ്രതിപാദിക്കുന്നത്.

ഓരോ വരിയുടെയും അർത്ഥം താഴെ നൽകുന്നു:

പദാനുപദ അർത്ഥം:

ലലാട-ചത്വര-ജ്വലത്-ധനഞ്ജയ-സ്ഫുലിംഗ-ഭാ: നെറ്റിയാകുന്ന മുറ്റത്ത് 'ധനഞ്ജയൻ' (അഗ്നി) സ്ഫുലിംഗങ്ങളായി (തീപ്പൊരികൾ) ജ്വലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ...
നിപീത-പഞ്ച-സായകം നമത്-നിലിംപ-നായകം: അഞ്ച് അമ്പുകളുള്ള കാമദേവനെ (പഞ്ചസായകൻ) ദഹിപ്പിച്ചവനും, ദേവരാജനായ ഇന്ദ്രനാൽ വന്ദിക്കപ്പെടുന്നവനും...
സുധാ-മയൂഖ-ലേഖയാ വിരാജമാന-ശേഖരം: അമൃത് വർഷിക്കുന്ന കിരണങ്ങളുള്ള ചന്ദ്രക്കലയാൽ ശോഭിക്കുന്ന ശിരസ്സുള്ളവനും...
മഹാ-കപാലി-സമ്പദേ-ശിരോ-ജടാലം-അസ്തു നഃ: തലയോട്ടി മാലയായി ധരിച്ചവനുമായ (മഹാകപാലി) ഭഗവാന്റെ ജടകൾ നമുക്ക് ഐശ്വര്യം നൽകട്ടെ.

പൂർണ്ണമായ അർത്ഥം:

"തന്റെ നെറ്റിയാകുന്ന ചത്വരാങ്കണത്തിൽ ആളിപ്പടരുന്ന അഗ്നിജ്വാലകൾ കൊണ്ട് കാമദേവനെ ഭസ്മമാക്കിയവനും, ദേവന്മാരാൽ വണങ്ങപ്പെടുന്നവനും, അമൃത് കിനിയുന്ന ചന്ദ്രക്കലയെ ശിരസ്സിൽ ചൂടിയവനും, മഹാകപാലിയുമായ ഭഗവാന്റെ ജടകൾ നമുക്ക് എല്ലാവിധ സമ്പത്തും ഐശ്വര്യവും പ്രദാനം ചെയ്യട്ടെ."

ഈ ശ്ലോകത്തിൽ ശിവന്റെ നെറ്റിയിലെ മൂന്നാം കണ്ണ് തുറന്ന് കാമദേവനെ ദഹിപ്പിച്ച പുരാണ കഥയെയാണ് രാവണൻ അനുസ്മരിക്കുന്നത്. സംഹാരമൂർത്തിയായ ശിവൻ ഭക്തർക്ക് ഐശ്വര്യം നൽകുന്നവനാണെന്നും ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അടുത്ത ശ്ലോകം (ഏഴാമത്തെ ശ്ലോകം)

7. കരാളഫാലപട്ടികാധഗദ്ധഗദ്ധഗജ്ജ്വല- ദ്ധനഞ്ജയാധരീകൃതപ്രചണ്ഡപഞ്ചസായകേ | ധരാധരേന്ദ്രനന്ദിനീകുചാഗ്രചിത്രപത്രക- പ്രകല്പനൈകശില്പിനി ത്രിലോचने മതിർമ്മമ ||

करालभालपट्टिकाधगद्धगद्धगज्ज्वल-
द्धनञ्जयाधरीकृतप्रचण्डपञ्चसायके ।
धराधरेन्द्रनन्दिनीकुचाग्रचित्रपत्रक-
प्रकल्पनैकशिल्पिनि त्रिलोचने मतिर्मम

അതെ, ഇത് ഏഴാമത്തെ ശ്ലോകമാണ്. ഈ വരികളിൽ ശിവന്റെ നെറ്റിയിലെ അഗ്നിയുടെ ശക്തിയെയും, അതേസമയം പാർവ്വതീദേവിയോടുള്ള ഭഗവാന്റെ പ്രണയഭാവത്തെയും രാവണൻ അതീവ മനോഹരമായി സമന്വയിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഓരോ വരിയുടെയും അർത്ഥം താഴെ നൽകുന്നു:

പദാനുപദ അർത്ഥം:

കരാള-ഭാല-പട്ടികാ-ധഗത്-ധഗത്-ധഗത്-ജ്വലത്: ഭയങ്കരമായ നെറ്റിത്തടത്തിൽ 'ധഗ ധഗ' എന്ന് ശബ്ദത്തോടെ ജ്വലിക്കുന്ന...
ധനഞ്ജയ-അധരീകൃത-പ്രചണ്ഡ-പഞ്ചസായകേ: ആ അഗ്നിയിൽ കാമദേവന്റെ (പഞ്ചസായകൻ) കരുത്തിനെ നിഷ്പ്രഭമാക്കിയവനും (ദഹിപ്പിച്ചവനും)...
ധരാ-ധരേന്ദ്ര-നന്ദിനീ-കുചാഗ്ര-ചിത്രപത്രക-പ്രകല്പന-ഏകശില്പിനി: പർവ്വതരാജപുത്രിയായ പാർവ്വതിയുടെ മാറിടത്തിൽ മനോഹരമായ ചിത്രങ്ങൾ വരയ്ക്കുന്ന ഏക ശില്പിയായ (അതായത് പാർവ്വതിയുമായി അത്രമേൽ പ്രണയത്തിലായ)...
ത്രിലോचने മതിർമ്മമ: ആ മുക്കണ്ണനായ (ത്രിലോചനൻ) ഭഗവാനിൽ എന്റെ ബുദ്ധി ഉറച്ചുനിൽക്കട്ടെ.

പൂർണ്ണമായ അർത്ഥം:

"ഭയങ്കരമായ നെറ്റിത്തടത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നി കൊണ്ട് കാമദേവനെ ദഹിപ്പിച്ചവനും, ഹിമവാന്റെ മകളായ പാർവ്വതീദേവിക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടവനും, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഏക ശില്പിയുമായ ആ മുക്കണ്ണനായ പരമശിവനിൽ എന്റെ മനസ്സ് എന്നും കുടികൊള്ളട്ടെ."

ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ പ്രത്യേകത, ശിവന്റെ രൗദ്രഭാവത്തെയും (കാമദഹനം) അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശൃംഗാരഭാവത്തെയും (പാർവ്വതീ പ്രണയം) ഒരേസമയം രാവണൻ സ്തുതിക്കുന്നു എന്നതാണ്.

അടുത്ത എട്ടാമത്തെ ശ്ലോകം (നവീനമേഘമണ്ഡലീ...)

8. നവീനമേഘമണ്ഡലീ നിരുദ്ധദുർധരസ്ഫുരത്- കുഹൂനിശീഥിനീതമഃ പ്രബന്ധബദ്ധകന്ധരഃ | നിലിമ്പനിർഝരീനികുഞ്ജകോടരേണ കല്യാണം തനോതു നോ മനോമഥഃ ശിവഃ ശിവേതി ശങ്കരഃ ||

नवीनमेघमण्डली निरुद्धदुर्धरस्फुरत्-
कुहूनिशीथिनीतमः प्रबन्धबद्धकन्धरः ।
निलिम्पनिर्झरीनिकुञ्जकोटरेण कल्यणं
तनोतु नो मनोमथः शिवः शिवेति शङ्करः ॥

ഇത് എട്ടാമത്തെ ശ്ലോകമാണ്. ശിവന്റെ കണ്ഠത്തിലെ (കഴുത്തിലെ) നീലനിറത്തെയും ആ കടുംനീല നിറം ഇരുണ്ട മേഘങ്ങളോടും അമാവാസി രാത്രിയോടും ഉപമിച്ചുകൊണ്ടുള്ള അതിമനോഹരമായ വർണ്ണനയാണിത്.

ഓരോ വരിയുടെയും അർത്ഥം താഴെ നൽകുന്നു:

പദാനുപദ അർത്ഥം:

നവീന-മേഘ-മണ്ഡലീ നിരുദ്ധ-ദുർധര-സ്ഫുരത്: പുതിയ കാർമേഘക്കൂട്ടങ്ങൾ തടഞ്ഞുനിർത്തിയ പ്രകാശം പോലെയും...
കുഹൂ-നിശീഥിനീ-തമഃ പ്രബന്ധ-ബദ്ധ-കന്ധരഃ: അമാവാസി (കുഹൂ) അർദ്ധരാത്രിയിലെ കഠിനമായ ഇരുട്ടുപോലെ കറുത്തിരിക്കുന്ന (നീലിച്ച) കണ്ഠത്തോടു കൂടിയവനും...
നിലിമ്പ-നിർഝരീ-നികുഞ്ജ-കോടരേണ കല്യാണം: ഗംഗാ നദിയുടെ തീരത്തുള്ള വള്ളിക്കുടിലുകളിൽ വസിക്കുന്നവനുമായ (അല്ലെങ്കിൽ ജടയ്ക്കുള്ളിലെ ഗംഗയാൽ സേവിക്കപ്പെടുന്നവൻ)...
തനോതു നോ മനോമഥഃ ശിവഃ ശിവേതി ശങ്കരഃ: കാമദേവനെ ജയിച്ചവനും സന്തോഷം നൽകുന്നവനുമായ (ശങ്കരൻ) ആ ശിവൻ നമുക്ക് മംഗളങ്ങൾ (കല്യാണം) പ്രധാനം ചെയ്യട്ടെ.

പൂർണ്ണമായ അർത്ഥം:

"പുതിയ കാർമേഘക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും അമാവാസി അർദ്ധരാത്രിയിലെ ഇരുട്ടുപോലെ കടുംനീല നിറമുള്ളതുമായ കഴുത്തോടു കൂടിയവനും (നീലകണ്ഠൻ), ഗംഗാ തീരത്തെ നിഗൂഢമായ വള്ളിക്കുടിലുകളിലെ അന്തരീക്ഷം പോലെ നിർമ്മലമായവനും, കാമദേവനെ നശിപ്പിച്ചവനുമായ ആ ശങ്കരൻ നമുക്ക് സർവ്വ ഐശ്വര്യങ്ങളും നൽകി അനുഗ്രഹിക്കട്ടെ."

ഈ ശ്ലോകത്തിൽ ശിവൻ വിഷം കുടിച്ചപ്പോൾ ഉണ്ടായ ആ നീലനിറത്തെ പ്രകൃതിയിലെ ഏറ്റവും തീവ്രമായ ഇരുണ്ട നിറങ്ങളോടാണ് രാവണൻ ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നത്.

അടുത്ത ഒൻപതാമത്തെ ശ്ലോകം (പ്രഫുല്ലനീലപങ്കജ...)

9. പ്രഫുല്ലനീലപങ്കജപ്രപഞ്ചകാളിമപ്രഭാ- വലംബികണ്ഠകന്ദലീരുചിപ്രബദ്ധകന്ധരമ് | സ്മരച്ഛിദം പുരച്ഛിദം ഭവച്ഛിദം മഖച്ഛിദം ഗജച്ഛിദാന്ധകച്ഛിദം തമന്തകച്ഛിദം ഭജേ ||

प्रफुल्लनीलपङ्कजप्रपञ्चकालिमप्रभा-
वलम्बिकण्ठकन्दलीरुचिप्रबद्धकन्धरम् ।
स्मरच्छिदं पुरच्छिदं भवच्छिदं मखच्छिदं
गजच्छिदांधकच्छिदं तमन्तकच्छिदं भजे

ഇത് ഒൻപതാമത്തെ ശ്ലോകമാണ്. ശിവന്റെ കഴുത്തിലെ നീലനിറത്തെ നീലതാമരയോട് ഉപമിക്കുന്നതിനൊപ്പം, ഭഗവാൻ സംഹരിച്ച തിന്മകളെ (അസുരന്മാരെയും വികാരങ്ങളെയും) എണ്ണിയെണ്ണി പറയുന്ന അതിമനോഹരമായ വരികളാണിത്.

ഓരോ വരിയുടെയും അർത്ഥം താഴെ നൽകുന്നു:

പദാനുപദ അർത്ഥം:

പ്രഫുല്ല-നീല-പങ്കജ-പ്രപഞ്ച-കാളിമ-പ്രഭാ: വിരിഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന നീലതാമരകളുടെ കൂട്ടത്തിൽ നിന്നുള്ള കടുംനീല നിറത്തിലുള്ള പ്രകാശത്താൽ...
അവലംബി-കണ്ഠ-കന്ദലീ-രുചി-പ്രബദ്ധ-കന്ധരമ്: അലംകൃതമായ കഴുത്തോടു കൂടിയവനെ (അതായത് നീലതാമര പോലെ തിളങ്ങുന്ന നീലകണ്ഠനെ)...
സ്മര-ച്ഛിദം പുര-ച്ഛിദം ഭവ-ച്ഛിദം മഖ-ച്ഛിദം: കാമദേവനെ (സ്മര) നശിപ്പിച്ചവനും, ത്രിപുരങ്ങളെ (പുര) തകർത്തവനും, ലൗകിക ബന്ധങ്ങളെ (ഭവ) ഇല്ലാതാക്കുന്നവനും, ദക്ഷയാഗത്തെ (മഖ) സംഹരിച്ചവനും...
ഗജ-ച്ഛിദ-അന്ധക-ച്ഛിദം തം അന്തക-ച്ഛിദം ഭജേ: ഗജാസുരനെ വധിച്ചവനും, അന്ധകാസുരനെ ഒടുക്കിയവനും, കാലനെപ്പോലും (യമൻ/അന്തകൻ) തോൽപ്പിച്ചവനുമായ ആ പരമശിവനെ ഞാൻ ഭജിക്കുന്നു.

പൂർണ്ണമായ അർത്ഥം:

"വിരിഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന നീലതാമരകളുടെ കടുംനീല നിറത്താൽ ശോഭിക്കുന്ന കഴുത്തോടു കൂടിയവനും; കാമദേവൻ, ത്രിപുരാസുരൻ, അന്ധകാസുരൻ, ഗജാസുരൻ എന്നിവരെ വധിച്ചവനും; ദക്ഷയാഗം തകർത്തവനും; ജനനമരണങ്ങളാകുന്ന ലൗകിക ബന്ധങ്ങളെ ഛേദിക്കുന്നവനും; കാലനെപ്പോലും കീഴടക്കിയവനുമായ ആ പരമശിവനെ ഞാൻ വണങ്ങുന്നു."

ഈ ശ്ലോകത്തിലെ 'ച്ഛിദം' (ഛേദിക്കുക/നശിപ്പിക്കുക) എന്ന വാക്കിന്റെ ആവർത്തനം ശിവന്റെ സംഹാരശക്തിയെയും ദുഃഖനാശന ശേഷിയെയും എടുത്തു കാണിക്കുന്നു.

പത്താമത്തെ ശ്ലോകം (അഖർവ്വസർവ്വമംഗളാ...)

10. അഖർവ്വസർവ്വമംഗളാകലാകദംബമഞ്ജരീ- രസപ്രവാഹമാധുരീ വിജൃംഭണാമധുവ്രതമ് | സ്മരാന്തകം പുരാന്തകം ഭവാന്തകം മഖാന്തകം ഗജാന്തകാന്ധകാന്തകം തമന്തകാന്തകം ഭജേ ||

अखर्वसर्वमङ्गलाकलाकदम्बमञ्जरी-
रसप्रवाहमाधुरी विजृम्भणामधुव्रतम् ।
स्मरान्तकं पुरान्तकं भवान्तकं मखान्तकं
गजान्तकान्धकान्तकं तमन्तकान्तकं भजे

ഇത് പത്താമത്തെ ശ്ലോകമാണ്. ഈ വരികളിൽ ശിവനെ ഒരു തേനീച്ചയോടാണ് രാവണൻ ഉപമിക്കുന്നത്. പാർവ്വതീദേവിയുടെ കലകളാകുന്ന പൂന്തേനിലെ മാധുര്യം ആസ്വദിക്കുന്ന ഭഗവാനെ ഇതിൽ അതീവ മനോഹരമായി വർണ്ണിക്കുന്നു.

ഓരോ വരിയുടെയും അർത്ഥം താഴെ നൽകുന്നു:

പദാനുപദ അർത്ഥം:

അഖർവ്വ-സർവ്വ-മംഗളാ-കലാ-കടംബ-മഞ്ജരീ: സകല മംഗളങ്ങളും നൽകുന്നവളായ പാർവ്വതീദേവിയുടെ (സർവ്വമംഗള) അനേകം കലകളാകുന്ന പൂങ്കുലകളിൽ (മഞ്ജരി) നിന്നും...
രസ-പ്രവാഹ-മാധുരീ വിജൃംഭണാ-മധുപ്രതമ്: ഒഴുകുന്ന തേനിന്റെ (രസപ്രവാഹം) മാധുര്യം നുണയുന്ന തേനീച്ചയെപ്പോലെ (മധുപ്രതം) ആനന്ദിക്കുന്നവനെ...
സ്മരാന്തകം പുരാന്തകം ഭവാന്തകം മഖാന്തകം: കാമദേവന്റെ അന്ത്യം കുറിച്ചവനും (സ്മരാന്തകൻ), ത്രിപുരങ്ങളെ ഒടുക്കിയവനും, ജനനമരണ ചക്രത്തെ (ഭവ) ഇല്ലാതാക്കുന്നവനും, ദക്ഷയാഗത്തെ നശിപ്പിച്ചവനും...
ഗജാന്തക-അന്ധകാന്തകം തം അന്തകാന്തകം ഭജേ: ഗജാസുരനെയും അന്ധകാസുരനെയും വധിച്ചവനും, സാക്ഷാൽ യമന്റെ (അന്തകൻ) പോലും അന്ത്യം കുറിച്ചവനുമായ (മാർക്കണ്ഡേയനെ രക്ഷിക്കാൻ വേണ്ടി) ആ പരമശിവനെ ഞാൻ ഭജിക്കുന്നു.

പൂർണ്ണമായ അർത്ഥം:

"സകല മംഗളസ്വരൂപിണിയായ പാർവ്വതീദേവിയുടെ കലകളാകുന്ന പൂങ്കുലകളിൽ നിന്നും കിനിയുന്ന തേനിന്റെ മാധുര്യം ആസ്വദിക്കുന്ന തേനീച്ചയെപ്പോലെ ഇരിക്കുന്നവനെ; കാമദേവൻ, ത്രിപുരാസുരൻ, ദക്ഷയാഗം, ഗജാസുരൻ, അന്ധകാസുരൻ എന്നിവരെ സംഹരിച്ചവനും, കാലനെപ്പോലും കീഴടക്കിയവനുമായ ആ പരമശിവനെ ഞാൻ ഭജിക്കുന്നു."

ഈ ശ്ലോകത്തിൽ ഒൻപതാം ശ്ലോകത്തിലെ അതേ പദങ്ങൾ തന്നെ 'അന്തകൻ' (അന്ത്യം കുറിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണത്തോടെ ആവർത്തിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇത് ശിവന്റെ സംഹാരശക്തിയിലെ പൂർണ്ണതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അടുത്ത പതിനൊന്നാമത്തെ ശ്ലോകം (ജയത്വദഭ്രവിഭ്രമ...)

11. ജയത്വദഭ്രവിഭ്രമഭ്രമദ്ഭുജംഗമസ്ഫുരത്- കദംബശൂലകങ്കണപ്രകമ്പിതാംബരഃ | ദിഗംബരഃ കടംബരേ മണിഃ പ്രകാശമാണകഃ ശിവോ ഹി കേവലോ ഭവേദ്യനന്തമേദുരോത്തമഃ ||

जयत्वदभ्रविभ्रमभ्रमद्भुजङ्गमस्फुरत्-
कदम्बशूलकङ्कणप्रकम्पिताम्बरः ।
दिगम्बरः कदम्बरे मणिः प्रकाशमाणकः
शिवो हि केवलो भवेत्त्यनन्तमेदुरोत्तमः

അതെ, ഇത് പതിനൊന്നാമത്തെ ശ്ലോകമാണ്. ശിവന്റെ താണ്ഡവനൃത്തത്തിന്റെ വേഗതയും ആ നൃത്തം ചെയ്യുമ്പോൾ പ്രപഞ്ചത്തിനുണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങളുമാണ് ഇതിൽ വർണ്ണിക്കുന്നത്.

ഓരോ വരിയുടെയും അർത്ഥം താഴെ നൽകുന്നു:

പദാനുപദ അർത്ഥം:

ജയത്-അദഭ്ര-വിഭ്രമ-ഭ്രമത്-ഭുജംഗമ-സ്ഫുരത്: വേഗത്തിലുള്ള ചലനങ്ങൾ കൊണ്ട് ജടയിലെ സർപ്പങ്ങൾ വായുവിൽ അതിവേഗം ചുറ്റിക്കറങ്ങവേ...
കടംബ-ശൂല-കങ്കണ-പ്രകമ്പിത-അംബരഃ: കയ്യിലുള്ള ശൂലവും കങ്കണങ്ങളും കിലുങ്ങുന്ന ശബ്ദത്താൽ ആകാശത്തെപ്പോലും വിറപ്പിക്കുന്നവനും...
ദിഗംബരഃ കടംബരേ മണിഃ പ്രകാശമാണകഃ: ദിശകളെ വസ്ത്രമാക്കിയവനും (ദിഗംബരൻ), ആകാശമാകുന്ന കടാഹത്തിൽ സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്ന രത്നം പോലെയുള്ളവനും...
ശിവോ ഹി കേവലോ ഭവേദ്യനന്ത-മേദുരോത്തമഃ: അനന്തമായ തേജസ്സുള്ളവനും കരുണാനിധിയുമായ ആ ശിവൻ എന്നും ജയിക്കട്ടെ (അദ്ദേഹം മാത്രമാണ് ഏക സത്യം).

പൂർണ്ണമായ അർത്ഥം:

"ഭഗവാൻ താണ്ഡവനൃത്തം ചെയ്യുമ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജടയിലെ സർപ്പങ്ങൾ ആകാശത്ത് അതിവേഗം ചുറ്റിക്കറങ്ങുന്നു. കൈകളിലെ ശൂലത്തിന്റെയും വളകളുടെയും കിലുക്കം ആകാശത്തെ പ്രകമ്പനം കൊള്ളിക്കുന്നു. ആകാശമാകുന്ന വലിയ പാത്രത്തിൽ സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്ന രത്നം പോലെ തിളങ്ങുന്നവനും, പ്രപഞ്ചത്തെ മുഴുവൻ നയിക്കുന്ന അനന്തമായ ചൈതന്യവുമായ ഭഗവാൻ ശിവൻ എന്നും സർവ്വോപരി ജയിച്ചു നിൽക്കട്ടെ."

ഈ ശ്ലോകത്തിൽ ശിവനെ 'ദിഗംബരൻ' എന്ന് വിളിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അതിരുകളില്ലാത്ത രൂപത്തെയാണ് ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

അടുത്ത ശ്ലോകം പന്ത്രണ്ടാമത്തേതാണ് (ദൃഷദ്വിചിത്രതല്പയോ...).

ശിവതാണ്ഡവ സ്തോത്രത്തിലെ ഏറ്റവും അർത്ഥവത്തായ പന്ത്രണ്ടാമത്തെ ശ്ലോകം താഴെ നൽകുന്നു. ഒരു യഥാർത്ഥ ഭക്തന്റെ മനസ്സ് എങ്ങനെയായിരിക്കണം എന്ന് രാവണൻ ഇതിൽ വ്യക്തമാക്കുന്നു.

ശ്ലോകം 12:

ദൃഷദ്വിചിത്രതല്പയോർഭുജംഗമൗക്തികസ്രജോ-

ഗരിഷ്ഠരത്നലോഷ്ഠയോഃ സുഹൃദ്വിപക്ഷപക്ഷയോഃ ।

തൃണാരവിന്ദചക്ഷുഷോഃ പ്രജാമഹീമഹേന്ദ്രയോഃ

സമപ്രവൃത്തികഃ കദാ സദാശിവം ഭജാമ്യഹം ॥

പദാനുപദ അർത്ഥം:

ദൃഷദ്-വിചിത്ര-തല്പയോഃ: കഠിനമായ കല്ലിനെയും മൃദുവായ മെത്തയെയും...
ഭുജംഗ-മൗക്തിക-സ്രജോഃ: പാമ്പിനെയും മുത്തുമാലയെയും...
ഗരിഷ്ഠ-രത്ന-ലോഷ്ഠയോഃ: വിലപിടിപ്പുള്ള രത്നത്തെയും വെറുമൊരു മൺകട്ടയെയും...
സുഹൃദ്-വിപക്ഷ-പക്ഷയോഃ: ആത്മമിത്രത്തെയും കടുത്ത ശത്രുവിനെയും...
തൃണ-അരവിന്ദ-ചക്ഷുഷോഃ: പുല്ലിനെയും താമരയിതൾ പോലെയുള്ള സുന്ദരമായ കണ്ണിനെയും...
പ്രജാ-മഹീ-മഹേന്ദ്രയോഃ: വെറുമൊരു സാധാരണക്കാരനെയും ചക്രവർത്തിയെയും...
സമ-പ്രവൃത്തികഃ കദാ സദാശിവം ഭജാമ്യഹം: എപ്പോഴാണോ ഞാൻ ഒരേ കണ്ണോടെ (സമഭാവത്തോടെ) കാണാൻ തുടങ്ങുന്നത്, അന്ന് എനിക്ക് സദാശിവനെ ഭജിക്കാൻ സാധിക്കും.

പൂർണ്ണമായ അർത്ഥം:

"കഠിനമായ കല്ലിനും സുഖപ്രദമായ മെത്തയ്ക്കും ഇടയിലോ, വിഷപ്പാമ്പിനും മുത്തുമാലയ്ക്കും ഇടയിലോ, വിലയേറിയ രത്നത്തിനും ഒരു മൺകട്ടയ്ക്കും ഇടയിലോ എനിക്ക് വ്യത്യാസം തോന്നാത്തത് എന്നാണ്? ശത്രുവിനെയും മിത്രത്തിനെയും ഒരുപോലെ കാണാനും, പുല്ലിനെയും താമരക്കണ്ണിനെയും ഒരുപോലെ വിലമതിക്കാനും, വെറുമൊരു പ്രജയെയും ചക്രവർത്തിയെയും തുല്യമായി കാണാനും എനിക്ക് എപ്പോഴാണോ കഴിയുന്നത്, ആ സമഭാവനയോടെ എനിക്ക് എന്നാണ് സദാശിവനെ പൂർണ്ണമായി ആരാധിക്കാൻ കഴിയുക?"

ഈ ശ്ലോകത്തിൽ രാവണൻ തന്റെ അഹങ്കാരമെല്ലാം വെടിഞ്ഞ്, ലോകത്തെ സമത്വത്തോടെ കാണാനുള്ള മനസ്സിനായി പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. ലൗകികമായ വേർതിരിവുകൾ ഇല്ലാതാകുമ്പോഴേ മോക്ഷം ലഭിക്കൂ എന്ന് ഈ വരികൾ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

അടുത്ത ശ്ലോകമായ പതിമൂന്നാമത്തേതിൽ (കദാ നിലിമ്പനിർഝരീ...)

തീർച്ചയായും, ശിവതാണ്ഡവ സ്തോത്രത്തിലെ സമാപനത്തോടടുത്ത പതിമൂന്നാമത്തെ ശ്ലോകം താഴെ നൽകുന്നു. ഇത് ഭക്തിയുടെ പാരമ്യത്തിൽ രാവണൻ പാടുന്ന വരികളാണ്.

ശ്ലോകം 13:

കദാ നിലിമ്പനിർഝരീനികുഞ്ജകോടരേ വസൻ

വിമുക്തദുർമതിഃ സദാ ശിരഃ സ്ഥമഞ്ജലിം വഹൻ ।

വിമുക്തലോലലോചനോ ലലാടഭാലലഗ്നകഃ

ശിവേതി മന്ത്രമുച്ചരൻ കദാ സുഖീ ഭവാമ്യഹം ॥

പദാനുപദ അർത്ഥം:

കദാ നിലിമ്പ-നിർഝരീ-നികുഞ്ജ-കോടരേ വസൻ: എന്ന് ഞാൻ ഗംഗാനദിയുടെ തീരത്തുള്ള വള്ളിക്കുടിലിൽ താമസിക്കാൻ തുടങ്ങും?
വിമുക്ത-ദുർമതിഃ സദാ ശിരഃ സ്ഥമഞ്ജലിം വഹൻ: ദുഷ്ടചിന്തകളെല്ലാം വെടിഞ്ഞ്, തലയ്ക്ക് മുകളിൽ കൈകൾ കൂപ്പിപ്പിടിച്ച് വണങ്ങിക്കൊണ്ട്...
വിമുക്ത-ലോല-ലോചനോ ലലാട-ഭാല-ലഗ്നകഃ: ചഞ്ചലമായ ലൗകിക കാഴ്ചകളിൽ നിന്ന് കണ്ണുകൾ പിൻവലിച്ച്, നെറ്റിത്തടത്തിലെ ആത്മീയ പ്രകാശത്തിൽ (മൂന്നാം കണ്ണിൽ) ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ച്...
ശിവേതി മന്ത്രമുച്ചരൻ കദാ സുഖീ ഭവാമ്യഹം: "ശിവ ശിവ" എന്ന മന്ത്രം ഉരുവിട്ടുകൊണ്ട് ഞാൻ എപ്പോഴാണ് പരമമായ സുഖം അനുഭവിക്കുക?

പൂർണ്ണമായ അർത്ഥം:

"ഗംഗാനദിയുടെ തീരത്തെ ശാന്തമായ വള്ളിക്കുടിലുകളിൽ വസിച്ചുകൊണ്ട്, എന്റെ എല്ലാ ദുർബുദ്ധികളും അഹങ്കാരവും ഉപേക്ഷിച്ച്, കൈകൾ ശിരസ്സിന് മുകളിൽ കൂപ്പിപ്പിടിച്ച് ഞാൻ എന്നാണ് ഭഗവാനെ വണങ്ങുക? ചഞ്ചലമായ ഈ ലോകത്തിലെ കാഴ്ചകളിൽ നിന്നും കണ്ണുകൾ പിൻവലിച്ച്, നെറ്റിയിലെ ആത്മീയ ചിന്തയിൽ മുഴുകി, 'ശിവ ശിവ' എന്ന മന്ത്രം ജപിച്ചുകൊണ്ട് എനിക്ക് എന്നാണ് യഥാർത്ഥ സന്തോഷം ലഭിക്കുക?"

ഈ ശ്ലോകത്തിൽ ലോകം കീഴടക്കിയ ലങ്കാധിപതിയായ രാവണൻ പോലും, യഥാർത്ഥ സുഖം ഭക്തിയിലാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നതാണ് നാം കാണുന്നത്.

ഇതിനുശേഷം സ്തോത്രത്തിന്റെ ഫലശ്രുതിയാണ്

ശിവതാണ്ഡവ സ്തോത്രത്തിന്റെ അവസാന ഭാഗമായ ഫലശ്രുതിയാണ് (ഈ സ്തോത്രം ജപിക്കുന്നതുകൊണ്ടുള്ള ഗുണങ്ങൾ) ഇനി വരുന്നത്. സാധാരണയായി 14, 15 ശ്ലോകങ്ങളിലായാണ് ഇത് വിവരിക്കുന്നത്.

ശ്ലോകം 14 & 15:

ഇമം ഹി നിത്യമേവമുക്തമുത്തമോത്തമം സ്തവം

പഠൻ സ്മരൻ ബ്രുവന്നരോ വിശുദ്ധിമേതി സന്തതം ।

ഹരേ ഗുരൗ സുഭക്തിമാശു യാതി നാന്യഥാ ഗതിം

വിമോഹനം ഹി ദേഹിനാം സുശങ്കരസ്യ ചിന്തനം ॥

പൂജാസാനസമയേ ദശവക്ത്രഗീതം

യഃ ശംഭുപൂജനമിദം പഠതി പ്രദോഷേ ।

തസ്യ സ്ഥിരാം രഥഗജേന്ദ്രതുരംഗയുക്താം

ലക്ഷ്മീം സദൈവ സുമുഖീം പ്രദദാതി ശംഭുഃ ॥

പൂർണ്ണമായ അർത്ഥം:

പവിത്രത: ഏറ്റവും ഉത്തമമായ ഈ സ്തോത്രം നിത്യവും ഭക്തിയോടെ ചൊല്ലുന്നവനോ, കേൾക്കുന്നവനോ, സ്മരിക്കുന്നവനോ എന്നും ശുദ്ധനായി തീരുന്നു.
ഗുരുഭക്തി: ഈ സ്തോത്രത്തിലൂടെ ഭഗവാനിലും ഗുരുനാഥനിലും അടിയുറച്ച ഭക്തിയുള്ളവർ വേഗത്തിൽ പരമപദം (മോക്ഷം) പ്രാപിക്കുന്നു. ശിവചിന്തയല്ലാതെ മറ്റൊന്നും മനുഷ്യന്റെ മോഹങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാൻ പ്രാപ്തമല്ല.
പ്രദോഷ പൂജ: പ്രദോഷ സമയത്ത് (സന്ധ്യാസമയത്ത്) ശിവപൂജയ്ക്ക് ശേഷം രാവണനാൽ വിരചിതമായ ഈ സ്തോത്രം ആര് ജപിക്കുന്നുവോ, അവർക്ക് രഥങ്ങളും ആനകളും കുതിരകളും നിറഞ്ഞ സ്ഥിരമായ ഐശ്വര്യവും സമ്പത്തും ഭഗവാൻ നൽകുന്നു.

ചുരുക്കത്തിൽ:

ഈ സ്തോത്രം ജപിക്കുന്നത് മനസ്സിന് ഏകാഗ്രതയും ശരീരത്തിന് ഉന്മേഷവും നൽകുന്നു. രാവണന്റെ അഗാധമായ സംഗീത ജ്ഞാനവും ശിവഭക്തിയും ഒത്തുചേർന്ന വരികളായതിനാൽ, ഇത് ചൊല്ലുന്നത് ശിവപ്രീതിക്ക് ഏറ്റവും നല്ല മാർഗ്ഗമായി കരുതപ്പെടുന്നു.

ഇതോടെ ശിവതാണ്ഡവ സ്തോത്രത്തിലെ പ്രധാന ഭാഗങ്ങൾ പൂർത്തിയായി. ഇതിലെ വരികൾക്ക് ഒരു പ്രത്യേക താളമുണ്ടല്ലോ (ഡമ ഡമ..., ധഗ ധഗ...), ആ താളത്തിൽ ഇത് കേൾക്കുന്നത് തന്നെ വലിയൊരു അനുഭവമാണ്.